قومی به اصالت تمدن جھانی (تقویم کوردھا)

قومی به اصالت تمدن جھانی (تقویم کوردھا)
:چکیده فـرھـنگ و تـاریخ، داسـتان زنـدگی مـا آدمـھایی اسـت کھ قـبل از مـا زیست داشـتھ انـد. امـروزه خیلی از این فـرھـنگ و تـاریخ مـعنا و مـفھوم خـود را از دسـت داده اسـت امـا ھـنوز در زنـدگی اجـتماعی و فـرھنگی مـا مـعنا و مـفھوم دارنـد. انـسانـھا بـرای زنـدگی خـود نیازمـند گـاه شـمار یـا ھـمان تـقویـم بـوده انـد، چـراکھ بـرای انـجام .کارھای زندگی خود و برنامھ ریزی نیازمند تقویم بوده اند در مـناطـق کورد نشین، شـمار روزھـای سـال بـا بـرخـي تـقویـم ھـاي مـوجـود یـا مـجاور دیـگررا تـقریـبا بـرابـر میدانـند و فـصول سـال در بین آنـھا، ھـمان فـصول رسمی مـانـند اغـلب كـشورھـا اسـت. مـحققان زیـادي تـقویـم کوردي را بـا ھـمان تـرتیب خـاص در بـیان فـصول ھـا كـھ از گـذشـتھ تـا اكـنون وجـود دارد را یـكي از مـنظم تـریـن .و دقیق ترین تقویم ھاي كنوني جھان معرفي كرده اند .من در این مقالھ سعی كرده ام کھ بھ تقویم کوردھا بھ شکل خلاصھ وار اشاره كنم
:مقدمھ کوردھـا سـالـھا را بـا حـوادث مـھم میشناسـند مـثل سـال غـارت، بـرف سنگین یا سـال قیرانـھ )سـال نـابـودی حیوانـات بـھ عـلت خشکسالی و بیماری(؛ بـنابـراین حـوادث مھم مبنای حساب سالھا بھ شمار می رفت تـقویم کوردي دوازده مـاه، چـھار فـصل و ھـر مـاه سی روز دارد کھ ازنـظر نـامـگذاری و زمـان بـا تـقویم شمسی یـا از قـبیل آن کامـلاً مـتفاوت اسـت. فـصل پـاییز در تـقویم کوردي ایلامی بـر فـصل تـابسـتان مـقدم اسـت. آغـاز و انـجام فـصل بـھار کوردي بـراي مـثال بـا تـقویم شمسی کامـلاً مـتفاوت اسـت؛ بـھار و سـال نـو در این گـا« و مـراسـم »شھـلھ و شیخالی«، در سیزده بـھمن »ئـاش ̌ی مـناطـق، »ش ̌یلیم ̌یلی« از دوم بـھمن مـطابـق بـا مـاه گییابـاریک کردی آغـاز میشود و آیینھای شـھو ̌ی وھـھار» در پـانـزدھـم بـھمن، زینت بـخش این مـاه اسـت. مـاھـھای، »بیزین قـوتیگھ« ،»چیل بیرا«، حیول گییاج ̌یمـان و نـوروزمـانـگ کھ ئـھوھـل ̌ی کیوانـوو ̌ی نـامـگذاری آنـھا از طبیعت الـھام گـرفـتھ شـده اسـت، از دیگر مـاھـھای فـصل بـھار اسـت کھ بـا دھـھا آیین بـاشکوه بـرگـزار میشود. شـشم ادیبھشت پـایان فـصل بـھار .است. جنبة دینی پنج روز پنجھ از دیگر لطایف گاھشماری کوردي است مـاه اول: خـاكـھ لیوه: خـاكـھ لیوه، اولین مـاه بـھار اسـت و یك مـاه سی و یك روزه اسـت كـھ طبیعتاً از بیست یا بیست و یكم مـارس شـروع میشـود و تـا بیست )1 .آوریل ادامھ دارد. این ماه جشن و شادمانی است، نوروز اولین روز این ماه است. چندین مراسم كشاورزی سالیانھ وجود دارد كھ در این ماه اتفاق میافتد مـاه دوم گـولان: گـولان دومین مـاه بـھار اسـت كـھ سیویک روزه میبـاشـد كـھ طبیعتاً از بیستم آوریل شـروع میشـود و تـا بیست و یكم مـاه » می « ادامـھ دارد)2 در طـول این مـاه گـلھـای زرد و قـرمـز و کوهھـا و مـناظـر كـردسـتان را رنگی میکند و مـردم عـشایـر گـلھ ھـاي خـود را بـرای چـرا بـھ كـوھسـتان میبـرنـد. بـاغـبانھـا و کشاورزھـا مـاه پـرکاری را دارنـد و چـادرنشینان كـورد حـركـت و كـوچ سـالیانـھ خـود را شـروع میکنند. در مـنطقھ ھـورامـان كـوردھـا روزھـای »پیر شـالیار« را از .یازدھم تا پانزدھم گولان جشن میگیرند مـاه سـوم جـوزه ردان: جـوزه ردان یعنی زرد و سـومین مـاه بـھار اسـت وقتی كـھ دانـھھـا رو بـھ زردی میرود تـا مـنظره طبیعت را مـانـند یك قـالی بـزرگ زرد)3 .نشان دھد. این ماه سیویک روزه است و از بیست و یكم ماه »می« شروع و تا بیست و دوم ژوئن ادامھ دارد مـاه چـھارم پـووشـپھ: پـووشـپھ در اولین مـاه تـابسـتان اسـت كـھ سی و یك روزه اسـت و طبیعتاً از بیست و یكم ژوئـن شـروع میشـود و تـا بیست و دوم جـولای)4 ادامـھ دارد. ھـوای خـشك و روزھـای گـرم بسیاری از سـبزیجات و مـحصولات طبیعی را خـشك میکند. خـانـوادهھـای كـشاورزی بـرداشـت مـحصول سـال را شـروع .میکنند
مـاه پنجـم گـھ لاویژ: گـھ لا ویژ دومین مـاه تـابسـتان اسـت كـھ یك سـتاره بـھ ھمین نـام در ھمین زمـان در آسـمان ظـاھـر میشـود و شـرایط آب و ھـوایی رو بـھطـرف)5 .شبھای خنکتر تغییر میکند این ماه سیویک روزه است و از بیست و سوم جولادی شروع میشود و تا بیست و سوم آگست ادامھ دارد مـاه شـشم خـھ رمـانـان: خـھ رمـانـان سـومین مـاه تـابسـتان اسـت خـانـواده ھـای كـشاورز مـحصولات خـود را جـمعآوری میکنند و بـھ روسـتا میآورنـد این مـاه سی و)6 .یك روزه است و طبیعتاً از بیست و سوم آگوست شروع میشود و تا بیست و سوم سپتامبر ادامھ دارد مـاه ھـفتم ره زبـھ ر: ره زبـھ ر اولین مـاه پـائیز اسـت بسیاری از میوهھـای مـختلف زیادی بـھ بـازار میآیند و انـگور میرسـد. بـرگھـا زرد و نـارنجی میشـود)7 جـشن پـائیز نیز در ھمین مـاه اسـت گـوسـفندان در مـزرعـھ جـفتگیری میکنند. این مـاه سیروزه اسـت و طبیعتاً از بیست و سـوم سـپتامـبر شـروع میشـود و تـا بیست .و چھارم اكتبر ادامھ دارد مـاه ھشـتم : گـھ لاریزان: خـزان دومین مـاه پـائیز اسـت بـرگھـا از درخـت میافـتد و بـاغـبانھـا بـرای زمسـتان آمـاده میشـونـد این مـاه سی روزه اسـت و از بیست و)8 . چھارم اكتبر شروع میشود و تا بیست و دوم نوامبر ادامھ دارد یك روز مـقدسی )Yarsan( مـاه نـھم سـھ رمـا وه ز: سـومین مـاه پـائیز اسـت فـصل ھـوای سـرد در این مـاه شـروع میشـود . پیروان دین قـدیم كـوردي نـھام یارسـان)9 روز خـاونـكار در روز نـھم مـاه سـاران جـشن میگیرنـد . این مـاه سیروزه اسـت و از بیست و دوم نـوامـبر شـروع میشـود و تـا بیست و )Rujhixawinker( را بـنام .دوم دسامبر ادامھ دارد مـاه دھـم بـھ فـرانـبار: بـھعـنوان اولین مـاه زمسـتان در سـال كـوردي اسـت كـھ طـولانیتـرین شـب سـال و جـشنھـای زمسـتانی شـروع میشـود شـبھـای طـولانی)10 مـساوی اسـت بـا كـار كـم در مـزرعـھ كـھ بـھ سـالـمندان )بـزرگتـرھـا ( این فـرصـت را میدھـد كـھ تجـربیات زنـدگیشـان را بـا گـفتن داسـتان و خـوانـدن آواز بـھ نسـلھـای بـعدی انـتقال دھـد. در مـناطـق سـردتـر كـردسـتان بـرف مـناظـر را سفید میکند و در مـناطـق گـرمتـر در طـول روز بـاران میبـارد این مـاه سیروزه اسـت و طبیعتا . از بیست و دوم دسامبرز شروع میشود و تا بیست ژاتویھ ادامھ دارد مـاه یازدھـم ریبھ نـدان: دومین مـاه زمسـتان در سـال كـوردي اسـت در زمسـتان جـادهھـا بـرای چـادرنشینان و عـشایر بـا بـرف سنگین بسـتھ میشـود این مـاه سی )11 .روزه است و از بیست ژانویھ شروع میشود و تا نوزدھم فوریھ ادامھ دارد مـاه دوازدھـم ره شـھ می: ره شـھ می سـومین مـاه زمسـتان در سـال كـوردي اسـت آسـمان اغـلب پـر از ابـرھـای سیاه اسـت و فـصل بـاران بـرای بـھار شـروع )12 .میشود. این ماه بیست و نھ روزه است )بستگی بھ سال كبیسھ دارد( و از نوزدھم ماه فوریھ شروع میشود و تا بیستم ماه مارس ادامھ دارد :ماهھای آن با تقویم یزدگردی و جلالی یکسان است و دارای ھرماه سی روزه با یک پنجھ پنج روزه کھ در سالھای کبیسھ شش روزه میباشد
1. بھمن تا ٢۴ اسفند مە =٢۵ ڕەشە :ماه رشھ مھ بھ كوردي 2. اسفند تا پایان اسفند ٢۵ = پەنجە :ماه پنجھ بھ كوردي 3. اول تا ٣٠ فروردین = گولەداران :ماه گلھ داران بھ كوردي 4. فروردین تا ٢٩ اردیبھشت ٣١ = ماه گلھ جاران بھ كوردي: گولەجاران 5. اردیبھشت تا ٢٨ خرداد ٣٠ = گەرماخیز :ماه گرماخیز بھ كوردي 6. خرداد تا ٢٧ تیر ٢٩ = پۊشپەڕ :ماه پیوش پر بھ كوردي 7. تیر تا ٢۶ مرداد ٢٨ = گەلاویژ :ماه گلاویژ بھ كوردي 8. مرداد تا ٢۵ شھریور ٢٧ = خەرمانان :ماه خرمانان بھ كوردي 9. شھریور تا ٢۴ مھر ٢۶ = ڕەزبەر :ماه رزبر بھ كوردي
10. 10(مھر تا ٢۴ آبان ٢۵ = گەڵاریز :ماه گلاریز بھ كوردي 11. 11(آبان تا ٢۴ آذر ٢۵ = سەرماخیز :ماه سرماخیز بھ كوردي 12. 12(آذر تا ٢۴ دی ٢۵ = كوردي:بەفراوەر ماه بفرآور بھ 13. 13(دی تا ٢۴ بھمن ٢۵ = ڕێبەندان :ماه ری بندان بھ كوردي
:اسامی ماهھای این گاھشماری در زبان کوردھاي یارسان
1. مە: سی روز بھ معنی: ماه سیاه: بھار پەنجە: پنج روز معروف بھ: خمسھ )در سالھای کبیسھ پنجھ را شش روز میگیرند(: بھار ڕەشە 2. گولەداران: سی روز بھ معنی: باز شدن شکوفھ درختان: بھار 3. گولەجاران: سی روز بھ معنی: شگفتن گلھای صحرایی: بھار 4. گەرماخیز: سی روز بھ معنی: شروع فصل گرما: تابستان 5. پۊشپەڕ: سی روز بھ معنی: خشکیدن گلھا وگیاھان صحرایی: تابستان 6. گەلاویژ: سی روز بھ معنی: نام ستارهای کھ در این ماه طلوع میکند: تابستان 7. خەرمانان: سی روز بھ معنی: موعد جمع اوری محصول در خرمنگا: پاییز 8. ڕەزبەر: سی روز بھ معنی: رسیدن انگور: پاییز 9. گەڵاریز: سی روز بھ معنی: برگ ریزان: پاییز 10. سەرماخیز: سی روز بھ معنی: شروع فصل سرما: زمستان 11. بەفراوەر:سیروزبھمعنی:موسمبارشبرف:زمستان 12. 12(ڕێبەندان: سی روز بھ معنی: بستھ شدن راھھا از شدت بارش: زمستان
تـقویم کلھری: از آنـجا کھ فـصل بـھار در مـناطـق کورد نشین زودتـر از دیگر نـواحی فـرا می رسـد بـدین جھـت بـھار در تـقویم کوردي کلھری زودتـر از تـقویم شمسی شروع شده و اول فصل بھار کوردي ماه گیاخیزان می باشد کھ مصادف با30دی ماه است.نمای کلی فصول و ماه ھای کوردي بھ قرار زیر است: .گیاخیزان-نھ و روز مانگ-پھ نجھ بھ مدت5روز-گولھ زرده )آغاز سال کوردي( :وھار .کھ و کر-گاقور-شھ رتی شوان :تاوسان
پایز: واھیلان-وه لنگھ ریزان-سھ رده وا حھ سا وات-سیھ مانگ-کیسھ تھ کن :زمسان
:مناسبتھای تقویم کوردي کلھری پھ نجھ: 1تا 5 فروردین کیسھ تھ کن/ 1 دی20 :شروع چلھ بزرگ کیسھ تھ کن/22 دی23 :شروع سھ شش گیاخیزان/ 9 بھمن10 :پایان چلھ بزرگ گیاخیزان/ 10 بھمن11 :شروع چلھ کوچک گیاخیزان/ 23 بھمن24 :بزن قو تھ گھ ی حھ مھ یل گیا خیزان / 26 بھمن 27 :یای کور سھ
نتیجھ: تـقویـم کوردي بـھ نـظر مـن و طـبق تـحقیقات و كـاوشـي كـھ كـم و بـیش در ایـن زمـینھ داشـتم تـقریـبا یک گـاهشـماری خـورشیدی اسـت بـا این تـفاوت کھ مـبدأ آن تـأسیس دولـت مـاد میبـاشـد. ھـمانـطور كـھ اشـاره كـردم گـاهشـماری کوردي یکی از گـاهشـماریھـای دقـیق جـھان مـي بـاشـد کھ بـرخـلاف سـایر گـاهشـماریھـای دیگر مـبدأیی مـتفاوت بـا مـبدأ گـاهشـماری از قـبیل ھجـری شمسی یـا غـیره … دارد، بین نـواحی کورد نشین، صـورتھـای مـشابـھ نـام کوردي مـاهھـا وجـود دارد این نـامھـا در گـاهشـماری کوردي بـرگـرفـتھ از نـامھـای اصیل و محـلی کوردي میبـاشـد. در فـرھـنگ کوردي بـرای گـاه شـماری مـحاسـباتی مـتغایر و مـشابـھ وجـود دارد. در
تقویم کوردي، ھرسال بھ چھار فصل و دوازده ماه و ھر ماه بھ سی روز تقسیم میشود؛ . اما با آغاز فصل بھار بیشترین مناسبتھای زیبا و بي نظیر بدون شك از آ ِن کوردھاست

نگارش : اردلان فتاحی

پاسخی بگذارید